طراحی حرفه ای یا حرفه طراحی

زنبور با ساختن کندویش بسیاری از معماران را شرمنده خود می کند ولی آنچه بدترین معمار را از برترین زنبور ممتاز می کند این است که معمار ساختمان خودرا پیش از آنکه در واقع بنا کند در تخیل خود برپا میکند. (Markus 1972)

امروزه به طراحی به دید یک تخصص نگاه می شود. طراحی به شاخه های مختلفی تقسیم می شود و هر کدام رشته خاص خود را در دانشگاه ها دارند که برای هر بخش دانشجویانی تربیت می شوند. مثلا رشته طراحی صنعتی، طراحی گرافیک، طراحی لباس، طراحی داخلی، طراحی پارچه، طراحی منظروموارد زیادی از طراحی به عنوان درسی در رشته های دیگر به دانشجویان ارائه می گردد. مثلا در رشته عمران، الکترونیک، شیمی و... . به نظر می رسدبا توجه به این شرایط با هر شیء که در زندگی روزمره روبرو می شویم، رشته دانشگاهی و تحصیلات آکادمیک خاص آن وجود دارد . اما در گذشته اینچنین نبوده و حتی امروز هم در بعضی از کشورهای دنیا اینگونه نیست. در گذشته این آموزشها به صورت استاد و شاگردی انتقال می یافت و کسانی که در حرفه ای متخصص می شدند از ابتدا یا به اشتیاق خود و یا با تحمیل مشغول به کار می شدند و روند کار را به مروراز استاد می آموختند و کم کم به استاد کار تبدیل می شدند و این روند ادامه پیدا می کرد. در گذشته طراحی پیوند نزدیک با ساخت داشت و در واقع سازندگان همان طراحان بودند و یا اینکه طراحان بر ساخت نظارت مستقیم داشتند. اما امروزه تقریبا اینچنین نیست و بین طراحی و ساخت تفکیک ایجاد شده است. همانطور که از گذشته تا به امروز تغییرات فرهنگی، اجتماعی و... بوجو آمده است، تغییراتی در سبک طراحی نیز بوجود آمده . طراح امروز نقشه ها را با جزئیات در اختیار سازنده می گذارد و طراح از ابتدا آگاه است که چه چیزی قرار است ساخته شود. جداکردن طراحی از ساخت نه تنها منجر به انزوای طراح نشد بلکه اورا در مرکز توجه قرار داد . کریستوفر الکساندر در این باره می گوید: " شناخت خود آگاهانه هنرمند از فردیتش تاثیر عمیقی بر فرایند ایجاد فرم دارد، اکنون هر فرمی کار شخص واحدی تلقی می شود، توفیق در آن تنها دستاورد اوست. " (َAlexander 1964)

این به رسمیت شناختن دستاورد فردی باعث شد که نظام استاد و شاگردی در طراحی بوجود آید. گروهی در طراحی کار خود را با یک استاد شروع می کردند و به سبک او طراحی می کردند و در دوره ای به طراحی می پرداختند. حتی در دانشگاه ها هم این اتفاق افتاد و از دانشجویان خواسته شد که از سبک و سیاق استادی خاص پیروی کنند.برای مثال در ایران در دانشکده های معماری، طراحی به همین شیوه انجام می شد . مثلا گروهی شاگردان استاد سیحون بودند و در دوره ای نسبتا طولانی زیر نظر وی به طراحی می پرداختند. در دنیا معماران جنبش مدرن مثل لوکوربوزیه یا فرانک لوید رایت نه تنها بنا ها را به شیوه ای مشخص طراحی می کردند بلکه به نحوی غیر متعارف درباره کارشان می نوشتند. در نظام استاد شاگردی معماران بزرگی بوجود آمدند، مثلا رایت با شاگردی استاد خود سالیوان بدون گذراندن دوره آکادمیک به معماری پرداخت و از معماران موفق و بنام شد. بدین ترتیب با جدایی طراحی از ساخت، طراحان می بایست نتیجه کار خود را به خریدار تحویل می دادند و برای رفع چاره این کار نقشه بوجود آمد و طراحان دستور العمل های ساخت را بوسیله نقشه به خریدار ارائه می کردند. که به آن نقشه ارائه طرح یا (presentation drowing) می گویند.نقشه ای مهم تر از این وجود دارد که نقشه طراحی یا (design drowing) نامیده می شود که طراح آن را نه برای ارائه فکر به دیگران بلکه بیشتر در حکم بخشی از نفس روند اندیشیدن می کشد که طراحی نام دارد. دانلدشون در این باره طراح را کسی توصیف می کند که " گفت و گویی با نقشه دارد" (Schon 1983)نقش ترسیم و کشیدن نقشه در این فرایند طراحی چنان محوری است که جونزکل فرایند را " طراحی از راه ترسیم" می نامد. (Jones 1970)   

در مقایسه با روش سنتی، طراحی به این شیوه آزادی عمل بیشتری دارد بدین صورت که طراح به دفعات می تواند بر روی یک موضوع کار کند. طرح های مختلفی ایجاد کند تا در نهایت به طرح نهایی برسد. اما در روش سنتی چنین چیزی امکان پذیر نبود. اما نقشه مشکلاتی هم دارد که از جمله آنها این است که نقشه دیدی از اجرا به ما نمی دهد و با ارائه نقشه مشخص نمی شود که چگونه باید کار کرد. نقشه دیدی از ظاهر طرح به ما می دهد واز اجراو مشکلات ساخت آن اطلاعاتی در اختیارمان قرار نمی دهد. حتی گاهی اوقات ظاهر نقشه اطلاعات نادرستی به اجرا کننده می دهد.

در ادامه و در مباحث بعد بیشتر به این مسائل پرداخته می شود.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

در تنظیم این نوشتار از منابع زیر استفاده شده است

لاوسون . برایان، طراحان چگونه می اندیشند، ترجمه دکتر حمید ندیمی ،تهران، مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، 1387

کلاس درس روشهای تحقیق استاد صالحی نیا ، دانشگاه هنر اصفهان، 1389

منابع:

َAlexander, C. Note on the synthesis of form. New york: McGraw Hill, 1964.

Jones, J C. Design Methods: seeds of human futures. new york: john wiley, 1970.

Markus, A T. A doughnut model of the environment and its design. London: Design participation,Academy Edition, 1972.

Schon, D A. The reflective practitioner: How professinalals think in action. londen: Temple Smith, 1983.